نگاهي آسيب شناسانه به بازي هاي رايانه اي
جاي خالي انديشه هاي اسلامي- ايراني

گزارش از محمد كريمي
بازي هاي رايانه اي به همان ميزان كه محبوب ترين بازي بچه هاي اين دوره و زمانه لقب گرفته است، يك تهديد كننده جدي براي سلامت روح و روان و جسم آنان نيز به شمار مي رود.
برخي از روانشناسان براين باورند كه آثار اين گونه بازي ها به تدريج در رفتار و گفتار بازي خورها آشكار مي شود. اين گروه از روانشناسان از بازي خورهاي حرفه اي بازي هاي رايانه اي به عنوان بيماران رواني ناشناخته نام مي برند.
متأسفانه به دليل عدم آشنايي والدين با عارضه هاي ناشي از اين بازي ها و همچنين نبود قوه نظارتي قدرتمند و تأثيرگذار، دايره آسيب پذيري بچه هاي ايراني بيش از ديگر بازي خورها در دنياي بازي رايانه اي است.
البته نمي توان تأثيرگذاري اين بازي ها بر خلاقيت و بالندگي ذهني بازي خورها را ناديده گرفت به شرطي كه آنها در گروه هاي سني متناسب خود عرضه شوند.
بررسي هاي اجمالي در عرصه گيم نت ها و بازار نشر و عرضه بازي هاي رايانه اي نشان مي دهد كه نظارت مستمر و مؤثر حلقه اي مفقوده در سير توليد و عرضه بازي ها در ايران است كه در فقدان آن قواعد بازي در گيم نت ها، شبه گيم نت ها و حتي خانه ها بر هم مي ريزد.
افكار آلوده اولين نشانه بيماري بازي خورها
بازي هاي رايانه اي به گونه اي طراحي و ساخته مي شوند كه مخاطب را وادار سازد تا به هر نحو ممكن و به گمان خود به انتهاي بازي و در نهايت برتري در آن دست يابد. اين نقطه آغازين حمله به ذهن و روح يك كودك يا نوجوان است. استرس و اضطراب ناشي از برتري جويي از همان لحظات اول بازي ذهن و روح او را مچاله مي كند.
يك بازي خور وقتي رو به روي رايانه قرار مي گيرد و كليد شروع بازي را مي فشارد مي كوشد در كمترين زمان، موانع طراحي شده را طي كند. جذابيت رنگ و تصوير و نيز سير داستاني بازي ها به گونه اي است كه بازخور درهر گروه سني را وادار مي كند ساعت ها بدون كمترين تحرك در برابر رايانه بنشيند و در نقش نيروي غالب در بازي ها به فكر حذف موانع باشد.
در هريك از بازي ها كه پيش از اين به آنها به اجمال اشاره شد، بازي خور تنها به پيروزي و برتري مي انديشد و براي رسيدن به اهداف خود به هيچ انگاره اي جز نابودي، متلاشي كردن نمي انديشد به مثله كردن هم رضايت نمي دهد فقط مي كوشد حريف را له كند! شايد خرده گرفته شود كه اين گونه نبايد نوشت اما اين صحنه هاي غيرقابل انكار برخي بازي هاي رايانه اي است كه در اختيار بچه هاي اين مرزوبوم قرار دارد.
طبيعي است روند بازي ها و ادامه آن به تدريج بازي خور را به وادي روان پريشي و سؤظن سوق مي دهد.
دكتر رحمتي يكي از روانشناسان در اين باره مي گويد: «اصرار بر انجام خطا و گناه، قبح موضوعات را از بين مي برد. اين بازي ها نيز نوعي ابزار مدرن براي قبح شكني هستند. يعني فضاي بازي به گونه اي است كه بچه ها به صورت گروهي يا فردي در پي ضربه زدن، متلاشي كردن، له كردن و نابودي برمي آيند. اگر به صورت آنها هنگامي كه در بازي و در برابر رقيب تصويري خود يا مانع فيزيكي گرافيكي قرار مي گيرند، نگاه كنيد به راحتي آثار خشم توأم با اضطراب را در چهره آنها مي توانيد ببينيد.
برخي از بچه ها از اين حالت هم فراتر مي روند و ناخواسته فرياد مي كشند. اين حالت از نظر رواني به تدريج در ذهن و روح بچه ها باقي مي ماند و در رفتارهاي روزمره آنان مي توان مشاهده كرد. مثلا كودك يا نوجواني كه دراين گونه بازي ها افراطي عمل كرده است همواره نگران پيرامون خود است. حتي در برخي موارد ناخودآگاه -در تلاش براي دفع انديشه هاي آلوده اي كه ذهن او را مشغول كرده است- به بهانه هاي مختلف به همبازي خود يا حتي برادر يا خواهر خود آسيب مي رساند.» اين روانشناس با اشاره به ناآشنايي والدين به علائم رفتاري فرزند بيمار خود، از گسترش اين بيماري در ميان بچه ها ابراز نگراني مي كند و مي گويد: «بي توجهي والدين به بچه ها و همچنين عدم وسواس و دقت نظر مسئولان امور نظارتي اين گونه بازي ها در رعايت تناسب سن و جنس بچه ها با بازي هاي رايانه اي يك تهديد بالقوه براي جامعه به شمار مي آيد.»
وي از كنترل زمان بندي انجام بازي هاي رايانه اي، احساس مسئوليت بيشتر والدين در تهيه بازي ها، نظارت آشكار بر گيم نت ها يا شبه گيم نت ها به عنوان مهمترين راهكارهاي مؤثر در جلوگيري از ابتلاي بچه ها به اين نوع بيماري ياد مي كند.
ترويج روحيه بزن بهادري
سبك برخي بازي هاي رايانه اي به گونه اي است كه بايد بزني، نابود كني و بكشي تا بتواني به مراحل ديگر بازي هم برسي.
اين بازي ها كه در غرب هم با وسواس بسيار عرضه مي شود در كشورمان به راحتي در اختيار بازي خورها قرار مي گيرد!
به عبارت ديگر، در كشورهاي ديگر علاوه براين كه بر روي هر سي دي بازي رده سني مختص به آن به صورت آشكار مشخص شده است، فروشنده يا صاحب گيم نت تنها موظف است آن را دراختيار گروه سني مذكور قرار دهد.
ناشران و توزيع كنندگان سي دي هاي بازي هاي رايانه همچنين به والدين به هنگام خريد، رده سني بازي را متذكر مي شوند. اما در ايران اين گونه نيست. بچه ها و حتي دختران كودك و نوجوان به شدت به انجام بازي هاي خشن و اكشن علاقه نشان مي دهند. بي توجهي خانواده ها، عدم آشنايي والدين با محتواي بازي ها و همچنين سوءاستفاده برخي از ناشران و عرضه كنندگان بازي ها از نبود قوه نظارتي و استقبال بازي خورها از اين گونه بازي ها، همه و همه دست به دست هم مي دهند تا كودك و نوجوان و حتي جوان را به سمت و سوي ناهنجاري ها بكشانند.
دكتر رحمتي در اين باره معتقد است: «هريك ازافراد جامعه همزمان با شكل گيري روحيه و تيپ فكري با هنجارها و ناهنجاري ها آشنا مي شود. نقش هريك از اركان جامعه ازجمله خانواده و مدرسه در رشد وتكامل تيپ فكري افراد غيرقابل انكار است از اين رو غفلت از وظايف خود گناهي نابخشودني است. روانشناسان همواره در بحث شكل گيري شخصيت رفتاري و گفتاري افراد به نقش ابزارهايي چون تلويزيون، كتاب و مطبوعات تأكيد مي كنند. اكنون با شكل گيري دنياي پيچيده بازي هاي رايانه اي هشدارها درباره آسيب پذيري شخصيت بچه ها و تأثيرگذاري آن بر جامعه شدت يافته است.»
وي براين باور است آن گونه كه نسبت به نقش اين بازي ها در پرورش خلاقيت و شكوفايي ذهن و انديشه بچه ها تأكيد مي شود بايد ازعواقب ناشي ازافراط در انجام بازي ها، نامناسب بودن بازي ها با سن بچه ها نيز هشدارداد.»
اين روانشناس ازگسترش روحيه بزن بهادري در گروه هاي سني مختلف ابراز نگراني مي كند و مي گويد: «اين واقعيت را بپذيريم كه اگر مراقب نباشيم فرزندمان كدام بازي را و طي چند ساعت مستمر انجام مي دهد، بايد شاهد رفتار قلدرمآبانه او باشيم.»
تيك هاي عصبي حاصل بازي افراطي
نمي توان ازبازي هاي رايانه اي نوشت و از كنار شدت علاقه و گرايش رده هاي سني مختلف به آن به سادگي گذشت.
متأسفانه برخي از ناشران، صاحبان گيم نت ها و شبه گيم نت ها از اين علاقه مندي تنها براي كسب سود بيشتر استفاده مي كنند.
به نظر مي رسد براي صاحب يك گيم نت چندان تفاوتي ندارد كه يك بازي خور بيش از 7ساعت از يك روز خود را به صورت مستمر در برابر رايانه اي كه در اختيارش قرار گرفته بنشيند و در فضايي تاريك به هجوم، درگيري، خشونت، قطع عضو، قتل و... بيانديشد. اما انصافاً درديگر كشورها به رغم اين كه نمي توان علاقه مندي و حتي اعتياد بچه ها به بازي ها را انكار كرد، اين گونه بچه ها در گرداب بازي ها و گيم نت ها رها نيستند.
همچنان كه به تازگي مسئولان فرهنگي كشور چين با هدف جلوگيري از افراطي گري در انجام اين بازي ها و نيز مهار عواقب سوء آن درصددند تا بازي خورهايي را كه طي روز بيش از 10 ساعت در برابر رايانه ها ميخكوب مي شوند، در قرنطينه قرار دهند!
متأسفانه بايد نوشت كه افراط برخي از بازي خورها و همچنين گرفتاري هاي روزمره والدين سبب شده تا تعدادي از بازي خورها اولين علائم افراط در انجام بازي هاي رايانه اي را ناخودآگاه از خود بروز دهند. پرش پلك چشم، تيك هاي عضلاني در دست و پا رفتاري است كه برخي بازي خورها از خود نشان مي دهند والبته مشاهده آن ها در جمع خانواده، ميهماني ها و جمع دوستان آزاردهنده است!
انزواطلبي و سپس افسردگي
از ديگر بيماري هاي ناشي ازافراط در بازي هاي رايانه اي را گوشه گيري تدريجي عنوان كرده اند.
«هادي سعيدي» يكي از كارشناسان اين بازي ها در اين باره مي گويد: «جست وخيز، رفتار و گفتار شادي آفرين از جمله ويژگي هاي يك بازي است. اما متأسفانه بازي هاي رايانه اي اين ويژگي ها را ندارند و بلكه بالعكس بازي خور ساعت ها در يك نقطه مي نشيند و بر يك صفحه خيره مي شود. تنها حركتي كه در اين بازي ها مي توان ديد، حركت دست براي حركت دادن موس يا فشردن چند كليد است. طبيعي است تداوم اين حالت به تدريج فرد را گوشه گير مي كند. ساعت ها ذهن و جسم خود را در برابر دستگاه قرار داده است و اكنون پس از بازي- كه بعضاً با ناكامي روبه روست- حال و حوصله پرداختن به هيچ كاري را ندارد. نمي تواند به احساسات، نشاط و شور خانواده پاسخ دهد.»
سعيدي به نكته قابل تأملي اشاره مي كند: «در بازي هاي رايانه اي هميشه برتري با بازي خورها نيست. در اين حالت دو اتفاق مي افتد. وقتي در قالب گروهي در گيم نت يا شبه گيم نت ها نشسته است از اين كه نمي تواند بر جريان يك بازي مسلط شود و به اصطلاح موانع را عبور كند، سرخورده مي شود. اما جذابيت بازي ها به گونه اي است كه بازي خور سعي مي كند از اين پس به صورت فردي و براي برتري بازي هاي مورد علاقه خود را ادامه دهد. در اين حالت گوشه گيري و انزوا به تدريج شكل مي گيرد.»
نمونه اي از افراط دوجانبه!
خانم كاظمي يكي از مربيان يك دبيرستان دخترانه درباره آثار سوء بازي هاي رايانه اي بر رفتار و گفتار فرزند خود مي گويد: «پسر من 10ساله است. از سن 5سالگي او را با بازي هاي رايانه اي سرگرم كرده ام. آن قدر در اين راه افراط مي كردم كه حتي صبحانه، ناهار و شام او را پشت ميز رايانه و درحال بازي به او مي دادم. از سن 7سالگي چشمانش دچار كم بينايي شد و اكنون نمي توانم او را به مهماني ببرم. كودكي كه در شر و شوري زبانزد خاص و عام بود الان با رفتار و گفتار خود تعجب همه را برمي انگيزد. او فقط به منازلي مي آيد كه رايانه داشته باشند.»
وي ادامه مي دهد: «پسرم دچار تيك هاي عصبي است، باور كنيد راه رفتن او عادي نيست و جلب توجه مي كند.»
آيا مي دانيد؟
براساس آمار منتشره، 55درصد والدين چندان حساسيتي نسبت به انجام بازي هاي رايانه اي توسط فرزندان خود، نشان نمي دهند. اين درحالي است كه به باور بسياري از كارشناسان و روانشناسان والدين در جلوگيري از خطرات احتمالي اين بازي ها، نقش مؤثري مي توانند داشته باشند.
دكتر عباسعلي اللهياري عضو كميسيون برنامه و بودجه مجلس شوراي اسلامي مي گويد: «براساس تحقيقات اخير مشخص شده است كه به دليل تمركز زياد بچه ها بر صفحه رايانه به تدريج به بيماري «صرع نوري» مبتلا مي شوند. اين بيماري درحالت افراطي به صورت غش و ضعف و صرع ديده مي شود.
وي تأكيد مي كند: «امروزه محققان نوعي اعتياد را مطرح مي كنند كه در هزارتوي اين بازي ها نهفته است.»
چه بايد كرد؟
در اين نكته شكي نيست كه نمي توان با دنياي بازي هاي رايانه اي قهر كرد. اما به نظر مي رسد اطلاع رساني و نهادهاي فرهنگي در كنار يك نهاد نظارتي مؤثر مي تواند دنياي جذاب بازي هاي رايانه اي را دوست داشتني تر كند.
دكتر اللهياري در اين باره مي گويد: «بسياري از كشورها كه در نگاه ظاهري، فضاي باز سياسي، اجتماعي و فرهنگي دارند، آن ها هم ابزار كنترلي را در اختيار دارند. زيرا اين نكته را نمي توان انكار كرد كه بايد جنبه هاي منفي بازي هاي رايانه اي را كنترل كرد. در جامعه ما خانواده ها اطلاعات مناسبي در اين باره ندارند كه اين ناشي از كم كاري در عرصه اطلاع رساني است. فقدان يك آموزش عمومي در اين زمينه كاملاً محسوس است.»
وي بر اين باور است كه موضوع بازي هاي رايانه اي و محتواي آن ها هنوز براي خانواده ها تبيين نشده است. درحالي كه آموزش وپرورش كودك و نوجوان سخت ترين كاري است كه خانواده ها برعهده دارند.
وي مي گويد: «وقتي از ضرورت نظارت خانواده ها بر بازي ها سخن مي گوييم منظور اين نيست كه آن ها را به صورت مستقيم امر و نهي كنيم بلكه از جنبه روانشناختي بايد وارد موضوع شد. خانواده ما كمتر به تشريح بازي ها و حتي همراهي بچه ها در يك بازي رايانه اي مي پردازند. اين حالت همان نظارتي است كه از آن سخن مي گوييم.»
دكتر اللهياري پيشنهاد طراحي و ساخت بازي هاي رايانه اي با آينده اي از فرهنگ ملي و ديني ايراني را مطرح مي كند و مي گويد: «پيدا كردن بازيهاي جايگزين متناسب با سن بچه ها مهمترين شاهكار است. بالاخره نيازي است كه ايجاد شده است و نمي توان آن را ناديده گرفت. پاسخ به اين نياز هم كشف استعدادها و افراد طراح و باتجربه است تا بازي هاي رايانه اي را با فكر ايراني طراحي كنند. در اين صورت هم مي توانيم فرهنگ ايراني را در جهان اسلام ترويج كنيم.